Burn-out lijkt over werk te gaan, maar gaat vaak over loyaliteit en zelfverloochening

Burn-out gaat zelden echt over werk. Het gaat bijna altijd over loyaliteit en zelfverloochening.

Over hoe lang je jezelf voorbij bent gerend. Hoe trouw je bent gebleven aan iets buiten jezelf, zelfs toen je lichaam al lang aangaf dat het te veel werd.

Werk is vaak de plek waar die onbewuste patronen zichtbaar worden.

Mijn eigen burn-out

Mijn eigen burn-out liet zich zien op mijn 28e. Van het ene op het andere moment haperde mijn lichaam. Ik begreep er niets van, immers ik zat niet graag stil. Ik was een typische duizendpoot. Ik wilde veel, kon veel en deed veel. Allemaal dingen die ik leuk vond. Ik was de typische human doing.

Totdat mijn lichaam opeens zei: ‘stop’. Ik herinner me nog dat moment op mijn werk. Ik was aan de telefoon en ineens begon ik te hyperventileren. Out of the blue. Ik hing de hoorn op, rende naar buiten en kon niet stoppen met huilen. Vanaf dat moment zat ik een aantal maanden thuis.

Ik voelde me een zwakkeling. In die tijd was burn-out nog niet zo bekend als nu. Een aantal keer bezocht ik een psycholoog. Het enige wat ik daarvan onthouden heb is de vraag ‘Wanneer ontspan jij?’ Daar had ik werkelijk nog nooit over nagedacht. Ik ging weer voorzichtig weer aan het werk, maar herstel bleef uit.

Uiteindelijk moest ik het wiel zelf uitvinden. En dat kostte tijd. Jarenlang bleef er een chronische spanning in mijn lichaam zitten. Bij onbenullige momenten begon mijn systeem te haperen. Ik had nare dromen en soms zelfs paniekaanvallen. Ook werden mijn migraineaanvallen steeds intenser.

Nu ik terugkijk kan ik zien dat de signalen er al veel eerder waren. Jarenlang werd ik ’s ochtends wakker met hartkloppingen. Een lichaam dat al heel lang liet weten dat er iets om aandacht vroeg. Alleen had ik dat toen nog niet door.

Wat is een burn-out?

Een burn-out is een toestand waarin het zenuwstelsel overbelast is geraakt. Het lichaam heeft te lang onder spanning gestaan en kan de belasting niet meer dragen.

Mensen ervaren vaak extreme vermoeidheid, concentratieproblemen en slaapproblemen. Het lichaam reageert met hartkloppingen, een gejaagd gevoel of paniekachtige klachten. Prikkels komen harder binnen en zelfs kleine taken kunnen ineens te veel voelen.

Het lichaam trekt uiteindelijk aan de noodrem. Uit bescherming.

De typische burn-out kandidaat

De typische burn-out kandidaat is zelden iemand die geen verantwoordelijkheid neemt. Integendeel. Het zijn vaak betrokken mensen. Mensen die hun werk serieus nemen, die willen bijdragen en die loyaal zijn. Mensen die het goed willen doen en die niet snel opgeven. Precies daardoor komen ze op de plek terecht waar ze het minst willen zijn: stilgezet worden door hun eigen lichaam.

Het laatste wat iemand met een burn-out wil, is het gevoel hebben dat hij of zij tekortschiet of anderen in de steek laat. Dat maakt die fase ook zo confronterend. Het lichaam stopt, terwijl alles in iemand wil doorgaan.

En soms hoopt iemand op de diagnose burn-out

Heel af en toe kom ik in mijn praktijk iemand tegen die ergens hoopt dat hij een burn-out heeft. Dat klinkt misschien vreemd, maar daar zit iets anders onder. In zulke situaties gaat het meestal niet over iemand die te veel verantwoordelijkheid heeft gedragen, maar juist over iemand die ernaar verlangt dat er een reden is om verantwoordelijkheden niet te hoeven dragen. Dat is een heel andere dynamiek.

Dan zie je dat iemand zich comfortabel voelt in de rol van slachtoffer en dat de blik vooral naar buiten gericht blijft: naar omstandigheden, naar andere mensen, naar wat er allemaal niet klopt. Zolang iemand de oorzaak vooral buiten zichzelf blijft zoeken, wordt het moeilijk, omdat juist het naar binnen durven kijken de kern van herstel vormt.

Dat is ook de reden dat coaching in zo’n geval weinig zin heeft. Niet omdat iemand niet zou kunnen veranderen, maar omdat de bereidheid om werkelijk naar zichzelf te kijken er niet is.

De fase waarin het lichaam écht stopt

Wat ik in begeleiding vrijwel altijd zie, is dat mensen in het begin nog proberen om door te gaan. Ze hopen dat het met wat rust of een paar weken thuis weer overgaat. Maar vaak gebeurt er iets anders. Het lichaam zakt eerst nog verder weg.

Dat komt omdat het zenuwstelsel eindelijk de ruimte krijgt om uit de chronische overlevingsstand te komen. De spanning die zo lang vastzat in het lichaam begint langzaam los te laten.

Voor veel mensen voelt dat verwarrend. Het lijkt alsof het slechter gaat, terwijl het in werkelijkheid vaak het begin van herstel is.

Lees hier meer over Individuele Coaching

Werk is zelden de echte oorzaak

Veel mensen denken dat de oorzaak van hun burn-out in eerste instantie in het werk is. De werkdruk, de organisatie of de leidinggevende worden dan al snel aangewezen als de boosdoener. Dat is begrijpelijk, want werk is vaak de plek waar de klachten zichtbaar worden. Maar als je eerlijk kijkt, gaat het daar niet over.

Soms helpt het om te zien dat je een keuze hebt. Althans, in veel gevallen. Als het echt nodig zou zijn, kun je ander werk zoeken. Ook heeft niemand de taak om een hele organisatie te dragen. Waar je wel invloed op hebt, en waar je verantwoordelijk voor bent, is, hoe je met jezelf omgaat binnen die context. En precies daar begint het onderzoek.

Want wat maakt dat je loyaal blijft aan de werkomgeving, terwijl het lichaam allang signalen geeft dat het niet meer gaat? Hoe kan het je dat je die signalen zo lang negeert?

Zelfverloochening

Een woord waar mensen vaak van schrikken is zelfverloochening. Toch is dit vrijwel altijd waar een burn-out over gaat.

Zelfverloochening betekent dat je jezelf gaandeweg een beetje verlaat. Je eigen grenzen worden minder belangrijk, gevoelens worden opzijgeschoven en signalen van het lichaam krijgen niet de aandacht die ze eigenlijk nodig hebben.

Je houdt jezelf ergens een beetje voor de gek. Dat doe je natuurlijk niet bewust.

Loyaliteit vanuit systemisch perspectief

Voortdurend over je eigen grenzen heen gaan heeft vaak te maken met loyaliteit. Je wilt bijdragen, je wilt ertoe doen. Vaak sta je enthousiast in het leven en pak je dingen met beide handen aan. Onder die beweging ligt meestal een diep verlangen om erbij te horen. De kans is groot dat je deze manier van doen al vroeg hebt ontwikkeld. Ooit was het nodig en het werkte.

Maar loyaliteit kan ook een schaduwkant hebben. Dan raken je eigen grenzen, gevoelens of behoeften op de achtergrond en blijf je geven, aanpassen en doorgaan, ook wanneer het eigenlijk te veel wordt. Hier ontstaat een loyaliteitsconflict: een spanning tussen trouw blijven aan jezelf en trouw blijven aan datgene wat je hebt geleerd.

Veel mensen kiezen dan, vaak onbewust, voor de loyaliteit naar de omgeving toe. Vaak wordt iemand die goed zijn best doet ook als uiterste nobel gezien. En dat is prettig, het streelt het ego. Maar de wezenlijke vraag is, hoe nobel is het om jezelf continu voorbij te lopen?

Waar de burn-out vaak écht over gaat

Wanneer je verder kijkt, kom je bijna altijd uit bij je systeem van oorsprong. In elk gezin gelden ongeschreven regels. Sommige gevoelens of behoeften passen daarin makkelijk, andere minder.

In veel levensverhalen zie je dat bepaalde gevoelens weinig ruimte kregen. Verdriet, boosheid of twijfel mochten er bijvoorbeeld niet echt zijn. Soms was het belangrijk om sterk te zijn, verantwoordelijk te zijn of juist de sfeer goed te houden.

Dat zijn strategieën die je ooit hielpen om je plek te vinden binnen het systeem waar je vandaan komt. Maar later in het leven kan deze manier van leven tegen je gaan werken.

Lees hier meer over een Individuele Familieopstelling

Niet genomen rouw

In het werken met systemische dynamieken spreken we vaak over niet-genomen rouw. Dat klinkt misschien wat zwaar, maar het gaat over het erkennen en doorvoelen van het verdriet van wat je hebt gemist. Over het onder ogen zien dat bepaalde steun er misschien nooit echt is geweest en ook niet meer alsnog vervuld gaan worden.

Daarbij gaat het zelden alleen over jouw eigen verhaal. In veel families wordt emotionele pijn van generatie op generatie doorgegeven. Wat in een eerdere generatie geen plek kon krijgen, bijvoorbeeld omdat de pijn te groot was om te voelen, wordt vaak onbewust doorgegeven aan de volgende generatie.

Dat maakt dat iemand in de generatie erna soms harder gaat zorgen, meer verantwoordelijkheid neemt of zichzelf meer opzijzet dan eigenlijk nodig is. Maar juist dat voortdurende proberen, houdt de spanning binnen een systeem in stand.

Kwetsbaarheid toelaten

En dit is vaak een van de moeilijkste stappen. Want het toelaten van pijn voelt voor veel mensen als zwak. Al snel wordt het verward met slachtofferschap, precies iets waar de typische burn-out kandidaat ver bij vandaan wil blijven.

Toch ligt juist in het erkennen van de deze pijn een belangrijke beweging richting herstel. Leiderschap nemen en jezelf toestaan om kwetsbaar te mogen zijn. Niet als overtuiging, maar als lichamelijke erkenning. Het lijf wil meedoen en heeft daar jouw toestemming voor nodig.

De uitnodiging van burn-out

Een burn-out is vrijwel altijd een uitnodiging om opnieuw naar jezelf te kijken. Naar waar je vandaan komt, hoe je met jezelf omgaat en hoe je voor jezelf zorgt. Naar je voeding en leefstijl. Naar waar je loyaal aan bent gebleven en naar de manier waarop je je eigen grenzen hebt leren negeren.

Dat is zelden een snelle weg. Vaak begint herstel met iets wat veel mensen helemaal niet gewend zijn: vertragen. Leren voelen, waarnemen en ongemak toelaten. Daar ligt uiteindelijk ook de echte heling. In het ontwikkelen van lichaamsbewustzijn.

Van human doing naar human being

Voor veel mensen is dat misschien wel de grootste verandering: inzien dat het lichaam niet langer iets is dat moet presteren of doorgaan, maar iets dat richting geeft. Niet alleen maar doen, maar ook kunnen zijn met wat is. Van human doing naar human being.

Herstel gaat dan niet zozeer over uitrusten. Het gaat vooral over leren luisteren naar de fluisterende signalen van je lichaam. Het ongemak toelaten op het moment dat het zich aandient en verduren. En dan kan het gebeuren dat je opeens voelt dat je andere keuzes mag gaan maken. Keuzes die beter passen bij wat je lichaam eigenlijk al langer probeert te vertellen.

Als ik nu terugkijk op mijn eigen burn-out, zie ik dat het moment waarop mijn lichaam stop zei het begin was van een ander soort luisteren. Luisteren naar wat er in mij leefde. Dat luisteren oefen ik nog steeds, iedere dag.

Heling vraagt oefening. Steeds weer even inchecken bij jezelf, juist in de kleine momenten tussendoor. Het lichaam leren inzetten als kompas. Iets dat richting geeft. Ieder moment weer.

En het mooie is, werk hoeft daar helemaal niet mee te botsen. Wanneer je beter leert luisteren naar jezelf, kan werk juist weer een plek worden waar je plezier ervaart, maar dan zonder jezelf onderweg kwijt te raken.

Lees hier meer over Individuele Coaching

Nieuwsgierig?
Familieopstellingen op Oergrond
Individuele Familieopstelling
Systemische Lifecoaching

ir. Marieke de Zwaan
Keynote spreker voeding 5D, systemisch coach & trainer