Hoogbegaafd. Bij ieder ander talent staan we te juichen langs de lijn, maar de mens die uitzonderlijk snel denkt? Die wordt al snel als lastig ervaren. Dat is ergens gek.
Het woord 'hoogbegaafd' heeft daarbij zelf al een vervelende lading. Zoals Kathleen Venderickx onlangs in een lezing zei: ‘Je wordt bij het benoemen van deze term al snel als hoogdravend gezien. Elitair. Alsof je jezelf verheft boven anderen.’
Ook voor mij was de term lange tijd beladen, tot het moment dat ik er niet aan ontkwam. En zoals het werken met systemische dynamieken me leerde: daar waar je niet wil zijn, daar heb je vaak te wezen. Zo opende ik me voor dit thema. Ik neem je graag mee.
Ook als je je herkent in een sterk analytisch vermogen, in het snel zien van verbanden, in de frustratie van een wereld die een ander tempo heeft, dan is deze blog voor jou.
Deze blog is gevoed door eigen waarneming, jaren van werken met hoogbegaafde volwassenen in (technische) organisaties en de patronen die ik keer op keer tegenkom, bij mezelf, in mijn gezin en mijn werk als systemisch coach. Het is een uitnodiging om anders te kijken, met een milde, nieuwsgierige blik en het oordeel te laten voor wat het is.
Ik ben natuurlijk benieuwd in hoeverre jij je hierin herkent. Veel leesplezier!
Wat is hoogbegaafdheid bij volwassenen?
Hoogbegaafdheid wordt doorgaans omschreven als een combinatie van een hoog intellectueel vermogen, een IQ van 130 of hoger en kenmerken als een grote informatiebehoefte. Het wordt gemeten via intelligentietests, zoals de WAIS voor volwassenen of de WISC voor kinderen.
Maar een getal alleen vertelt maar een deel van het verhaal. Zo benadrukt Renzulli al sinds de jaren zeventig dat hoogbegaafdheid meer is dan IQ alleen, taakgerichtheid, creativiteit en omgeving spelen een even grote rol. En Tessa Kieboom, autoriteit op het gebied van hoogbegaafdheid in de Nederlandstalige wereld, legt sterk de nadruk op de emotionele en sociale beleving: hoogbegaafde volwassenen denken niet alleen snel, ze voelen ook diep en zijn daardoor vaak kwetsbaarder dan ze lijken.
Dat laatste is precies waar het in deze blog over gaat.
Wat hoogbegaafdheid niet is
Hoogbegaafdheid is niet hetzelfde als hoge cijfers halen of een stapel diploma's hebben. Het is ook niet per se goed kunnen onthouden, vlot kunnen lezen of uitblinken op school. Sterker nog, veel hoogbegaafde mensen hebben een moeizame schooltijd gehad, juist omdat ze zich nooit begrepen voelden. Dat kan zich al jong uiten in ondermaats presteren, burn-out, depressie en eet-‘stoornissen’.
Het is evenmin een kwestie van hard werken of veel weten. Het is ook geen stoornis of afwijking en maakt iemand niet bijzonder of beter dan een ander. En misschien wel het belangrijkste: hoogbegaafdheid is geen garantie voor succes.
Hoogbegaafden zijn niet uit op gelijk krijgen, maar ze hebben wel een sterke drive voor het onderzoek en het oprechte gesprek. Ze vallen vaak niet op en zitten zeker niet altijd hoog in de boom. Zo kom ik ze als coach in technische organisaties meer dan regelmatig tegen in de productie, mensen die met hun handen werken en bovengemiddeld scherp zien.
Hoogbegaafdheid als talent
Hoogbegaafdheid is, zoals ik het zie, een talent. Iemand die uitzonderlijk snel denkt en moeiteloos verbanden legt. Wat daarbij opvalt is dat het vaak gepaard gaat met andere talenten zoals bv. een sterk creatief vermogen, muzikaliteit of uitzonderlijk ruimtelijk inzicht. Het zijn verschillende uitingen van dezelfde onderliggende intensiteit.
Net als elk ander talent kan hoogbegaafdheid heel waardevol zijn. Voor de persoon zelf en voor de omgeving. Iemand die snel tot de kern komt, ziet vaak direct waar het werkelijk om draait.
Wie opgroeit in een omgeving waar talent wordt herkend en gestimuleerd, is zich vaak niet eens bewust van hoogbegaafdheid. Je doet wat je leuk vindt, wat je makkelijk afgaat en je wordt daarin aangemoedigd, net zoals een ander wordt aangemoedigd in zijn of haar kwaliteiten.
Maar een talent dat niet wordt herkend en minstens zo belangrijk: niet wordt erkend of zelfs miskend, werkt anders. Dan stuit je op weerstand. In jezelf en met je omgeving. Je wordt als irritant ervaren of als bedreiging, omdat jouw manier van zijn de ander een spiegel voorhoudt die niet altijd welkom is. En dat is precies wat er bij hoogbegaafdheid vaak gebeurt.
Hoogbegaafde volwassene, wat ik tegenkom in de praktijk
Wat vaak niet gezien wordt is dat hoogbegaafdheid ook een kwetsbare kant kent. Dat is niet zo gek want in essentie wil iedereen erbij horen en zijn waarde toevoegen aan een systeem. Dat is ook je recht én je verantwoordelijkheid. Maar als je niet meedoet met het gemiddelde, dan kan het zijn dat je vastloopt.
Mensen die bij mij komen, weten vaak niet dat hoogbegaafdheid iets met hen te maken heeft. Ze komen met een andere hulpvraag. Ze ervaren extreme vermoeidheid of lopen vast in relaties of samenwerking.
Een terugkerend thema is bovenmatige frustratie en een diepgeworteld gevoel van onbegrip. Ergernis over hoe traag dingen gaan. Over hoe mensen praten over iets wat allang opgelost had kunnen zijn.
Die frustratie heeft niets met arrogantie te maken. Het is letterlijk pijn. De pijn van iemand die steeds weer botst op een wereld die een ander tempo heeft. Maar veel meer nog, de pijn van ‘je niet gezien voelen’. En die pijn wordt zelden begrepen, zeker niet als je zelf niet weet waar ze vandaan komt.
Het tegenstrijdige: slim zijn maar dom voelen
Veel hoogbegaafde mensen voelen zich helemaal niet slim. Ze voelen zich eerder dom. Wie anders ziet, anders vraagt en anders verbanden legt, stuit op onbegrip en leert langzaam dat zijn waarneming blijkbaar niet klopt. Dat laat sporen na. Het gevolg is vaak zelfverkleining, schaamte en aanpassen om erbij te horen.
Gecombineerd met het vermogen om veel te zien, ontstaat er ook faalangst: wie twintig mogelijke gevolgen ziet, durft soms niet meer te beginnen uit een overmaat aan inzicht.
Een systemisch perspectief op hoogbegaafdheid
Een systemisch perspectief gaat ervan uit dat we als mens geen losstaand individu zijn met toevalligheden. We zijn onderdeel van levende systemen: gezinnen, families, organisaties.
Deze levende systemen werken net als een ecosysteem: ze streven naar balans, het principe van homeostase. Dat betekent dat ieder thema dat zich laat zien in een systeem (onbewust) een functie vervult.
Een metafoor die ik hiervoor graag gebruik is onkruid. Onkruid groeit nooit zomaar, het vertelt een verhaal over de voedingsbodem waarop het zich manifesteert. Denk aan dikke wortels die compacte grond luchtiger maken of een bodem die uitgeput is weer voeden. Zolang we de waarde van onkruid erkennen en daarop inspelen, zal er niet zoveel gebeuren. Maar op het moment dat we de boodschappen negeren, zal de tuin als vanzelf overwoekeren.
Vanuit dat perspectief is het interessant om naar talent te kijken. Als hoogbegaafdheid een talent is dat jij draagt, is de vraag: waarvoor was dit nodig in jouw systeem?
Note: Familieopstellingen zijn bij uitstek een manier om die voedingsbodem zichtbaar te maken. Lees hier meer over familieopstellingen.
Welke functie heeft hoogbegaafdheid in jouw systeem?
Het menselijk lichaam is ook een ecosysteem, met een natuurlijke balans tussen hoofd, hart en buik, ofwel tussen ratio, gevoel en intuïtie. Als die drie met elkaar in balans zijn, floreert iemand. Maar als één structureel de overhand heeft, raakt het geheel uit evenwicht.
Bij hoogbegaafde mensen is het hoofd vaak de sterkste speler. Dat kent vrijwel altijd een verhaal. In families waar denken veiliger was dan voelen, wordt je gestimuleerd in je talent. Daarbij kan het zijn dat de ratio in een familiesysteem beschermt tegen pijnlijke thema’s zoals rouw of verlies. Scherpe analyse kan ook in een onveilige situatie fungeren als houvast, als een manier om grip te houden op wat onvoorspelbaar voelde.
Het talent is daarbij wel een voorwaarde: niet iedereen heeft aanleg voor hoogbegaafdheid net zomin als iedereen een talent voor sprinten heeft. Maar het talent en de coping versterken elkaar. Hoogbegaafdheid kan zo onbewust een overlevingsstrategie worden.
Reflectievraag
Wat maakte dat jij zo hoogbegaafd bent geworden? Waar hielp het jou mee?
Systemisch principe 1: Geven en nemen in balans
In een gezond systeem is geven en nemen in balans. Ieder lid draagt bij vanuit zijn eigen talent en ontvangt wat het nodig heeft om te kunnen floreren. Jouw analytisch vermogen, dat is jouw bijdrage aan het geheel. Net zoals een ander bijdraagt vanuit zijn of haar talent. En daarvan mag jij weer ontvangen. Juist de verschillen in talenten creëren veerkracht in een systeem.
Om je talent te kunnen geven, heb je een veilige voedingsbodem nodig. In een familiesysteem zijn dat je ouders, de veilige bedding waarin jij je kunt ontplooien. In een organisatie zijn dat de lagen boven je: leidinggevenden die ruimte en vertrouwen bieden. Zonder die voedingsbodem kan een talent niet wortelen.
Meer hierover lees je in mijn BLOG Veiligheid en vertrouwen in organisaties.
Reflectievraag
Waar geef jij vrijuit vanuit je talent en waar ontvang jij het talent van de ander?
Systemisch principe 2: Alles hoort erbij, ook jouw talent
In een systeem hoort alles erbij. Niets ‘mag’, of beter nog ‘kan’ worden uitgesloten. Namelijk, datgene dat wordt uitgesloten, bepaalt de dynamiek. Het is als de ballon die je onder water probeert te houden.
Dit principe geldt ook voor talent. Een talent dat niet wordt erkend, creëert spanning vanwege onderdrukte gevoelens. In jezelf, maar ook in het systeem. Het zoekt een uitweg. Soms uit die spanning zich in het lichaam. Soms in relaties. Soms in depressie of burn-out.
Maar hoogbegaafdheid raakt niet alleen jou. Een systeem dat het talent van een van zijn leden niet erkent, mist iets. Want elk systeem heeft al zijn delen nodig om te kunnen floreren. Dat kun je vergelijken met biodiversiteit versus monocultuur. In een gezin waar de scherpste waarnemer zichzelf wegcijfert, mist het gezin die scherpte. In een team waar de snelste denker zich aanpast aan het laagste tempo, mist het team zijn potentieel.
Dit is niets meer dan een uitnodiging.
Reflectievraag
Hoe zou het voor je zijn als jouw manier van denken volledig welkom was?
Systemisch principe 3: Ordening en de juiste plek innemen
Ieder mens heeft een eigen plek binnen een systeem met verantwoordelijkheden die daarbij horen. Als leidinggevende sta je op een andere laag dan je teamleden. Zo ook als ouder ten opzichte van je kinderen. Wie op jouw laag eerder kwam, staat in rangorde voor jou en andersom.
Wanneer iemand een plek inneemt die niet de zijne is of zijn eigen plek niet durft in te nemen, ontstaat er spanning.
Bij hoogbegaafde mensen zie ik dit op een specifieke manier terugkomen. Misschien voel jij je verantwoordelijk om het systeem draaiende te houden en ben je op de plek van ouder of leidinggevende gaan staan. Jouw talent maakt dat je die rol ook makkelijk oppakt. Of juist andersom: aanpassen leerde je om klein te blijven. Om onder de radar te blijven.
Beide varianten ontregelen de ordening. De weg terug is ogenschijnlijk simpel: je eigen plek innemen met alle verantwoordelijkheden die daarbij horen. Zoals jezelf in je volledigheid erkennen: je talent inclusief het ongemak dat daarbij hoort.
Reflectievraag
Welke plek neem jij in, thuis of op je werk? Is dat jouw eigen plek of eigenlijk iemand anders zijn plek?
Hoogbegaafd en emoties, een onbekend terrein
Wat veel hoogbegaafden herkennen, al benoemen ze het zelden zo, zijn overweldigende gevoelens. Emoties die groter lijken dan de situatie vraagt. Intense blijdschap, diep verdriet, woede die van nul naar honderd gaat.
De vraag is alleen: wat heb je daarmee geleerd te doen? Misschien heb je geleerd te voelen en ben je je heel bewust van dat emoties je soms overspoelen. Of je hebt geleerd je ervoor af te sluiten en merkt dat je nauwelijks meer weet wat je voelt.
Bij de hoogbegaafde wil het hoofd vaak sneller dan het lijf. Maar als je te snel gaat, hoor je niet wat het lichaam te zeggen heeft. Emoties zijn er niet om te begrijpen, maar om doorheen te bewegen. Doe je dat niet dan zullen onderdrukte gevoelens worden opgeslagen in het autonome zenuwstelsel. Het lijf geeft die informatie pas prijs als er ruimte voor is. En als die ruimte nooit geboden wordt, zal het op een gegeven moment radicaal van zich laten horen, in moeizame relaties, uitval, burn-out of ziekte zoals bv. migraine.
Maar hoe laat je een gevoel op een doeltreffende manier toe als je dat nooit geleerd hebt? Bij veel hoogbegaafden is het lichaam bewonen onbekend terrein. De eerste stap is vaak simpelweg: vertragen en waarnemen. Het lichaam doet echt mee in het verhaal. Niet analyseren wat je voelt, maar voelen wat je voelt. Dat verschil is groter dan het klinkt.
Meer over emoties lees je in mijn BLOG Emotionele wijsheid voor de analyticus.
Voor mij is deze waarneming pure noodzaak, iedere dag opnieuw. Doe ik dat niet, dan merk ik het direct, in mijn lijf, in mijn contact met anderen en in de kwaliteit van mijn werk. In het verleden werd ik letterlijk ziek.
Reflectievraag
Wat doe jij doorgaans met wat je voelt, onderdruk je het, ga je het te lijf met analyse?
Intuïtieve intelligentie: het andere weten
Naast analyse is er ook een ander weten, het onderbuikgevoel. Een gevoel van: ‘dit klopt’ of juist: ‘hier klopt iets niet’ zonder dat je precies kunt zeggen waarom. Dat is intuïtie. En bij hoogbegaafde mensen is die vaak sterk aanwezig, maar zelden erkend als zodanig. Want intuïtie past niet in het cognitieve kader. En dus wordt het genegeerd of weggeredeneerd.
Terwijl het juist een van de meest waardevolle vermogens is die je hebt. Intuïtie is geen magie. Het is een communicatiekanaal vanuit het onbewuste. Juist wie veel waarneemt en diep voelt, heeft veel materiaal voor dat onbewuste. De intuïtie van de hoogbegaafde is daardoor soms ronduit scherp.
De uitdaging is leren vertrouwen. Want een leven lang horen dat je waarneming niet klopt, maakt ook je intuïtie verdacht.
Meer hierover lees je in mijn BLOG de kracht van intuïtieve intelligentie.
Reflectievraag
Hoe verhoudt jouw denkvermogen zich tot jouw onderbuikgevoel? Werken ze samen, of verdringt het een het ander?
Hoe is dit voor mij, ben ik hoogbegaafd?
'Wat je denkt dat je bent, dat ben je niet en wat je denkt dat je niet bent, dat ben je dubbel.'
Of ik hoogbegaafd ben? Ik heb het nooit laten testen en voel daar ook weinig voor. In Delft leerde ik: meten is weten. Maar later zag ik in dat hoe meer we zijn gaan meten, hoe meer we lijken te vergeten. Want hoogbegaafdheid is niet statisch, het beweegt mee met je leven. En labels kunnen je daarin juist vastzetten.
En misschien zegt de quote hierboven het beter dan welke testuitslag ook: alle polariteiten huisvesten zich in ieder mens, ook de polariteit tussen snel en langzaam, tussen scherpte en kwetsbaarheid. Wanneer een polariteit te ver doorschiet met disbalans tot gevolg, is dat vaak een uitnodiging naar de andere kant.
Toch vond ik in het spectrum van hoogbegaafdheid veel herkenning. Dat heeft me verrast en gaf veel inzicht. Hoogbegaafd of niet, het gaat me goed en dat is wat telt. Mijn eigen proces heeft gemaakt dat ik iets wil betekenen voor mensen die vastlopen, om zo mijn eigen talent de wereld in te brengen. En ja, de 'bovenmatig snel denkende mens', die kom ik opvallend veel tegen in mijn praktijk.
Tot slot, hoogbegaafd volwassen en vastgelopen, wat nu?
In essentie wil iedereen erbij horen en zijn waarde toevoegen aan een systeem. Dat is ook je recht én je verantwoordelijkheid. Maar het is niet eenvoudig als je op een bepaald thema niet meedoet met het gemiddelde.
Hoogbegaafdheid is een geweldig talent en tegelijkertijd een kwetsbaarheid. Het uit zich in scherpe inzichten, maar vaak ook in faalangst. In een snel hoofd, maar ook in een lijf dat zijn eigen tempo vraagt. Met vaak overweldigende gevoelens en een angst voor afwijzing.
Vanuit systemisch perspectief is de uitnodiging: begrijp waar je vandaan komt, wat je meebrengt en wat jouw systeem ooit van je vroeg. En neem van daaruit je eigen plek in. Precies zoals je bent, inclusief alle emoties die daarbij horen. Dat is het werk. En dat begint met waarnemen, leren voelen, het lichaam bewonen met een milde, nieuwsgierige blik en het oordeel laten voor wat het is.
Wilskracht kan pas wortelen in draagkracht. Niet in de kracht van het hoofd dat doorzet, maar in de kracht van een mens die zichzelf kan dragen, inclusief zijn kwetsbaarheid. Die plek, waar talent en gevoel elkaar ontmoeten, daar begint echte groei. En van daaruit kun jij jouw waarde leven.
Ben je hoogbegaafd volwassene en merk je dat je vastloopt? In een individuele familieopstelling of coachingstraject kijk ik graag met je mee naar wat er speelt.
Veelgestelde vragen over hoogbegaafdheid bij volwassenen
Slim verwijst vaak naar schoolprestaties of kennis. Hoogbegaafdheid gaat dieper, het is een manier van waarnemen, voelen en denken die de hele persoon raakt. Hoogbegaafde volwassenen denken niet alleen snel, ze voelen ook intens en verwerken prikkels anders dan gemiddeld. Dat maakt hen waardevol én kwetsbaar.
Hoogbegaafde volwassenen herkennen zich vaak in: snel verbanden zien, frustratie over traagheid in hun omgeving, een sterk gevoel van onrechtvaardigheid, perfectionisme, faalangst en het gevoel nooit helemaal ergens bij te horen. Ze voelen zich vaak niet slim, juist omdat ze zoveel zien wat ze nog niet weten.
Ja. Hoogbegaafde volwassenen die hun talent niet herkennen of erkennen, passen zich vaak aan aan hun omgeving. Dat kost enorm veel energie. Gecombineerd met hooggevoeligheid, perfectionisme en een overactief hoofd is burn-out een veelvoorkomend gevolg.
Vanuit systemisch perspectief is hoogbegaafdheid nooit los te zien van de context waarin iemand is opgegroeid. In families waar denken veiliger was dan voelen, kan het analytische talent zich sterk hebben ontwikkeld als overlevingsstrategie. Inzicht in die oorsprong helpt om het talent bewust in te zetten, in plaats van erdoor gestuurd te worden.
Dat is een persoonlijke keuze. Een test geeft een getal, maar geen volledig beeld. Wat vaak meer oplevert is onderzoek naar patronen, gevoelens en wat jouw systeem van je vroeg. Herkenning kan al een enorme opluchting zijn.
De eerste stap is vaak: stoppen met nog harder je best doen en anders leren te kijken. Want de oplossing zit zelden in meer kennis. Ze zit in het zien van wat er al die tijd al speelde. Systemische coaching of een familieopstelling kan helpen zichtbaar te maken wat er onder de oppervlakte speelt. Hierbij gaat het niet zozeer om de analyse, maar juist om de ervaring. Daarbij kan zich een veld van nieuwe perspectieven openen die tot dan toe buiten beeld waren.
Note: Dit blog is geschreven vanuit persoonlijke waarneming en ervaringen in de praktijk. Het is een perspectief, aangeboden als spiegel.
* Lezing georganiseerd door Stichting IQ
10 Voedingstips
Wil jij weten wat Marieke heeft geholpen?
Vraag dan het E-book aan waarin zij je haar 10 beste voedingstips met je deelt:
Marieke de Zwaan (ir. TU Delft, 2001) is keynote spreker voeding & vitaliteit en coach op het gebied van vitaliteit & leiderschap met specialisatie in hoogbegaafdheid, engineers en analytisch ingestelde professionals. Na een decennium van reizen door Amerika, Australië en Brazilië transformeerde zij van meer dan twintig jaar chronisch ziek, migraine en burn-out, naar optimale vitaliteit. Niet door de juiste regels te volgen, maar door anders te leren kijken. Sinds 2012 inspireert zij als spreker en coach mensen en organisaties in binnen- en buitenland. Haar kracht ligt in een systemisch perspectief: ze ziet wat er onder de oppervlakte speelt, in mensen én in organisaties. Daardoor wordt zij gevraagd voor uiteenlopende contexten van keynotes voor internationale bedrijven en technische organisaties tot individuele coachtrajecten op het snijvlak van vitaliteit, leiderschap en leefstijl.