Imposter syndrome: straks hebben ze me door – een systemische blik

En opeens sta je daar. Als senior, leidinggevende of lid van het MT. Op een plek waarvan je eerder dacht, dat is voor anderen.

Je hebt ervaring opgebouwd, je wordt serieus genomen en mensen lijken tegen je op te kijken. Dat is niet ineens gebeurd, daar zit een hele weg achter. En toch voelt het allesbehalve comfortabel.

Je hoort jezelf praten in een overleg. Van binnen twijfel je en je vraagt je af of het wel klopt wat je zegt. Mensen zijn blij met je, maar je merkt dat het niet echt binnenkomt. Alsof de waardering langs je heen beweegt.

En in je hoofd blijft het stemmetje rondspoken: straks hebben ze me door. En zo reist het imposter syndrome ongemerkt met je mee.

Wat is imposter syndrome?

Het woord imposter komt uit het Engels en betekent letterlijk: bedrieger. Het verwijst naar iemand die zich voordoet als iets of iemand wat hij of zij in werkelijkheid niet is.

In de context van imposter syndrome gaat het niet over daadwerkelijk bedrog, maar over het gevoel dat je een bedrieger bent. Alsof je een rol speelt die je niet echt verdient, terwijl daar in de realiteit meestal geen sprake van is.

Juist die discrepantie maakt het zo verwarrend: je functioneert op een bepaald niveau, maar ervaart alsof je daar eigenlijk niet hoort.

De angst om ontmaskerd te worden

Onder deze ervaring ligt een angst die verder gaat dan onzekerheid. Het gaat gepaard met de verwachting dat zichtbaar worden ook betekent, dat er iets aan het licht komt wat niet klopt. Alsof er ergens een tekortkoming zit die nog niet ontdekt is, maar ieder moment ontdekt kan worden.

Wat je dan vaak ziet, is dat iemand veel piekert en harder gaat werken. Het is een manier om met die onderliggende spanning om te gaan. Tegelijk blijft het gevoel bestaan dat het nooit genoeg is.

Een systemische blik op het imposter syndrome

Vanuit systemisch perspectief kijken we niet naar verschijnselen als iets dat toevallig opspeelt, maar we zien de verschijnselen als uitingen van een onderliggende disbalans.

Het verschijnsel imposter syndrome voelt weliswaar onhandig, maar het vervult in zeker zin een functie. Het is een manier waarop een systeem probeert evenwicht te bewaren. 

Het staat daarmee niet op zichzelf, maar het vertelt een verhaal over de context. En deze context hangt samen met wie je bent en de (familie)geschiedenis die je met je meedraagt.

De oorzaak van het imposter syndrome

Je (familie)geschiedenis werkt door in hoe je naar jezelf kijkt en in hoeverre je jezelf toestaat om je plek werkelijk in te nemen. 

Zo kan het zijn dat je vandaag de dag nog steeds afgestemd bent op een eerder evenwicht, op loyaliteiten die ooit helpend waren. Het symptoom imposter syndrome beschermt dan iets groters. 

Het volledig erkennen van je plek geeft dan mogelijk spanning in relatie tot waar je vandaan komt. Het voelt dus veiliger om een deel daarvan buiten beeld te houden.

Pas wanneer je deze onderliggende dynamiek kunt zien, ontstaat er ruimte om ook dat deel van de realiteit voorzichtig toe te laten, zonder dat het systeem uit balans raakt.

Casus: Trouwe twijfel

Een vrouw van begin veertig komt bij me en vertelt dat ze, ondanks haar ervaring en positie, blijft twijfelen aan zichzelf. Ze werkt op senior niveau en wordt gezien als deskundig, maar voelt zich in overleggen vaak onzeker en heeft achteraf het idee dat ze door de mand valt. Het zit haar flink in de weg.

Systemisch gezien blijkt dat zij de eerste is in haar gezin die op dit niveau werkt. Haar ouders hadden een praktisch beroep, met een sterke nadruk op gewoon doen en niet boven het maaiveld uitsteken. Haar ontwikkeling heeft haar op een andere plek gebracht dan waar ze vandaan komt.

Het volledig erkennen van haar positie geeft spanning, omdat het ook voelt als afstand nemen van dat vertrouwde evenwicht. Door haar eigen plek niet helemaal toe te laten, blijft ze onbewust afgestemd op haar oorsprong. Haar imposter-gevoelens houden haar als het ware binnen die grenzen.

Wanneer er erkenning komt voor zowel haar achtergrond als haar huidige plek, ontstaat er meer rust. Ze hoeft zichzelf niet langer klein te houden om verbonden te blijven en kan haar positie geleidelijk meer innemen.

De helende beweging: je plek innemen

De helende beweging zit niet in nog beter je best doen of jezelf overtuigen dat je het wel kunt. Het zit in het erkennen van wat er is en dat ook innerlijk, ofwel lichamelijk toelaten.

Dat vraagt dat je kijkt naar wat je nog niet helemaal meeneemt in jezelf. Welke kwaliteiten je relativeert of op afstand houdt en welke gevoelens daarmee gepaard gaan.

Zo kan schaamte opkomen of schuld, alsof je iemand tekortdoet door je plek werkelijk in te nemen. Het kan voelen alsof je op tenen trapt, alsof jouw positie spanning geeft in het veld om je heen. Juist die gevoelens vragen dat je ze leert verduren, zonder er direct van weg te bewegen.

Je plek innemen betekent dan niet dat het meteen comfortabel wordt, maar dat je kunt blijven staan en het ongemak toelaat. En dat je vanuit oordeelloosheid en met een milde blik naar jezelf kunt kijken.

Wat vaak onderbelicht blijft, is dat deze beweging ook iets vraagt in de vorm van rouw: je plek innemen betekent niet alleen dat je iets toelaat, maar ook dat je iets achterlaat, zoals een vertrouwd evenwicht of een oude manier van erbij horen.

Je gedragen weten

Wat vaak helpt, is om je aandacht te verleggen van jezelf als individu naar het geheel waar je onderdeel van bent. Vanuit systemisch perspectief gaat gedragenheid over het erkennen dat je onderdeel bent van een groter geheel. Dat je voortkomt uit een (familie-)systeem. Dat er bijvoorbeeld voor je mensen waren die er weet van hadden. 

Wanneer je dat toelaat, kan er iets verschuiven van zelf moeten dragen naar je gedragen weten. In de beweging van je gedragen weten verschuift er vaak iets. Er ontstaat meer bedding. Alsof je niet langer op losse grond staat, maar op een voedingsbodem waarin je kunt wortelen.

Je hoeft het niet meer alleen te doen. En dat geeft rust.

Oefening imposter syndrome

Een eenvoudige oefening is om jezelf bewust toe te staan te staan waar je staat.

Oefening

Ga staan. Voel je voeten op de grond. Merk op hoe je staat, zonder het direct te corrigeren. Laat je aandacht zakken naar je onderlichaam en adem rustig door.

Spreek dan, hardop of in jezelf, de zin uit: dit is mijn plek, op dit moment.
Neem waar wat er gebeurt, in je lijf.

Merk op wat je voelt. Misschien ontspanning, misschien spanning, misschien weerstand. Alles mag er zijn. Door er niet van weg te bewegen, maar erbij te blijven, ontstaat er ruimte.

Blijf nog even staan en laat het doorwerken. Alsof je jezelf toestaat om er niet alleen mentaal, maar ook fysiek te zijn.

Conclusie Imposter Syndrome

Het imposter syndrome en de gevoelens die daarbij horen, gaan zelden over een gebrek aan kunnen. Het gaat vrijwel altijd over een deel van de realiteit dat nog niet volledig is toegelaten.

De beweging zit niet in corrigeren, maar in het zien wat er speelt. In het erkennen waar je vandaan komt en het innerlijk toelaten van waar je nu bent.

Dat vraagt dat je het ongemak leert verdragen. En dat je daarmee jezelf niet langer hoeft te bewijzen of je plek waar te maken, maar haar stap voor stap kunt innemen.

Individuele Coaching
Individuele Familieopstelling