Moraliteit en systemisch werk: keur je alles goed als je voorbij het oordeel kijkt?

‘Maar… keur je iemands gedrag dan goed?’

Deze vraag krijg ik soms wanneer ik vertel over het werken met systemische dynamieken. Het is een terechte vraag. Want zodra je zegt dat je voorbij oordeel kijkt, denken mensen al snel dat je alles ‘oké’ vindt. Alleen dat is niet wat er gebeurt.

De meeste mensen zijn het erover eens dat moreel oordeel nodig is om samen te kunnen leven. We stellen grenzen en spreken elkaar aan wanneer iets niet kan. Moraliteit is daarmee geen bijzaak, ze bewaakt de veiligheid in een systeem. Zonder deze grenzen wordt het al snel een rommelige bedoening.

Tegelijkertijd zie ik in mijn werk hoe datzelfde morele kader de blik kan vernauwen. Hoe oordeel soms meer afsluit dan verheldert. Dat zie ik niet alleen bij individueel gedrag, maar net zo goed bij vraagstukken over families, ziekte, teams en organisaties. De neiging om iemand of iets als ‘fout’ aan te wijzen lijkt houvast te geven, maar maakt het vaak moeilijker om te zien wat er werkelijk speelt. En precies daar is waar het systemische perspectief om de hoek komt kijken.

Morele afspraken binnen verschillende systemen

Moraliteit hoort bij het sociale, culturele en juridische domein. Daar maken we afspraken over wat wel en niet kan en spreken we elkaar aan wanneer grenzen worden overschreden. Dat is nodig. 

Soms schept de morele laag verwarring, bijvoorbeeld wanneer mensen uit verschillende systemen elkaar ontmoeten. Iemand kan opgroeien in een gezin waar aanpassen de norm was, omdat zorg voor de ander daar als hoogste waarde gold. Later kan diezelfde persoon terechtkomen in een omgeving waar het als oneerlijk wordt gezien als je delen van jezelf verborgen houdt.

Ook cultureel zie je dit terug. Ik heb dit zelf ervaren tijdens de tien jaar dat wij in het buitenland woonden. In landen als Brazilië is lichamelijk contact, aanraken en knuffelen een vanzelfsprekende manier van verbinden. In andere contexten wordt het al snel als grensoverschrijdend ervaren. Niemand is hier 'fout', maar de morele regels verschillen en kunnen botsen.

Samenleven vraagt om kaders, maar die zijn tegelijkertijd niet altijd expliciet of eenduidig. Binnen systemisch werk wordt deze morele laag niet ontkend. Ze is alleen niet het uitgangspunt.

Het doel van systemisch werk: kijken voorbij oordeel

Het doel van het werken met systemische dynamieken is niet om mensen of systemen te corrigeren, maar om inzicht te krijgen in wat er speelt, zodat verantwoordelijkheden weer op de juiste plek kunnen komen te liggen.

Daarbij wordt niet primair gekeken naar gedrag of symptomen, maar naar het grotere geheel waarin deze zijn ontstaan. De focus verschuift van oordeel naar context. Wat gebeurt hier eigenlijk? Wie draagt wat? Waar liggen verantwoordelijkheden? En wat is er nu werkelijk nodig?

Deze helderheid brengt vaak meer beweging dan nog een extra gesprek over normen en waarden.

Systemisch werk in gezinnen en gezinsdynamiek

In mijn praktijk zie ik regelmatig ouders die worstelen met het gedrag van hun kind. Het neemt bijvoorbeeld veel ruimte in, is brutaal of doet bewust andere kinderen pijn. Vanuit een gedragsmatig perspectief ligt de reflex al snel op corrigeren. Er komen regels, straf, gesprekken over normen en waarden. Soms werkt dat even, maar vaak niet voor de langere termijn.

Vanuit systemisch perspectief stellen we andere vragen. Niet: Wat is er mis met dit kind? Maar: Wat laat dit gedrag zien over de gezinsdynamiek? En ook: Wat is jouw plek als ouder in deze context? Dat zijn geen comfortabele vragen, maar wel vragen die beweging kunnen brengen.

Systemische dynamieken in teams en organisaties

Hetzelfde zie je terug in teams en organisaties. Een medewerker die dominant is of veel ruimte inneemt, krijgt al snel het label ‘lastig’. Er volgen gesprekken, feedbacktrajecten en soms zelfs dossiers (altijd gezellig).

Systemisch bekeken verschuift ook hier de vraag. Niet: Wat doet deze medewerker fout? Maar: Welke plek wordt hier ingenomen en waarom? Onuitgesproken spanningen, uitgestelde besluiten of onduidelijk leiderschap kunnen maken dat iemand onbewust een leegte vult. Het gedrag is dan niet het probleem, maar het signaal.

Systemisch perspectief op ziekte en gezondheid

Ook bij ziekte kan het systemische perspectief helpend zijn. Het vult de reguliere zorg aan. Soms blijft iemand rondlopen met klachten, terwijl er medisch geen duidelijke oorzaak wordt gevonden. 

Systemisch gezien kan dan de vraag opkomen: Welke boodschap draagt de klacht met zich mee, waar is het een oplossing voor? Zonder oordeel van goed of fout kan zichtbaar worden dat een klacht een functie heeft binnen een groter geheel.

Mensen die structureel zichzelf wegcijferen om het systeem draaiende te houden, blijken hun lichaam soms onbewust op de rem te zetten.

Waarom oordeel loslaten het zicht verruimt

Om dit soort onderliggende systemische dynamieken te kunnen zien, moet moreel oordeel tijdelijk naar de achtergrond. Niet omdat het onbelangrijk is, maar omdat oordeel vaak beweging belemmert.

Wat als ‘fout’, ‘zwak’ of ‘onverantwoordelijk’ wordt bestempeld, wordt vervolgens weggemoffeld of genegeerd, alsof het er niet is. En wat geen plek krijgt, blijft spelen, meestal onder de oppervlakte.

In families, bij ziekte, in teams en organisaties zie ik hoe 'dat wat niet erkend wordt', zich later alsnog laat zien.

Erkennen zonder goedkeuren

Erkennen betekent: dit is er geweest.
Goedkeuren betekent: dit was in orde.

Dit principe van 'erkennen zonder goedkeuren' is een kernbegrip binnen systemisch werk. Het vraagt om ruimte maken voor wat het heeft gedaan, voor pijn, boosheid, angst of verdriet, zonder het moreel te duiden. Het is geen relativering van impact, maar een voorwaarde om zuiver te kunnen kijken naar wat er speelt.

Verantwoordelijkheid is geen gedachte, maar een lijfelijke beweging

Wat vaak onderschat wordt, is dat verantwoordelijkheid nemen geen mentaal besluit is. Het is een lijfelijke ervaring. Uit loyaliteit stappen, schuld aannemen, je plek innemen, het zijn bewegingen die eerst in het lichaam voelbaar worden, nog voor ze in woorden te vangen zijn.

Mensen ervaren spanning in de borst, een knoop in de buik, knikkende knieën of juist een plotselinge ontspanning. Het lijf reageert wanneer iets wat lang werd gedragen eindelijk losgelaten mag worden. Daarin zit vaak ook weerstand. Want loslaten voelt niet meteen comfortabel, het kan heel ongemakkelijk zijn.

Waar verantwoordelijkheid terugkeert

Het interessante is, wanneer oordeel verdwijnt, verdwijnt verantwoordelijkheid niet. Integendeel. Binnen systemisch werk ontstaat er vaak juist méér verantwoordelijkheid, niet vanuit schuld of zelfverwijt, maar vanuit helderheid. Je voelt wat van jou is en wat van de ander. 

Die helderheid kan ook betekenen dat je schuld neemt, zonder jezelf te veroordelen. 'Schuld nemen' betekent je aandeel erkennen, terwijl 'schuldig zijn' je vastzet in het oordeel dat jij fout bent. Schuld nemen is een volwassen beweging: dit was mijn aandeel en hier neem ik verantwoordelijkheid voor.

Tot slot

Wanneer het morele oordeel even naar de achtergrond gaat, ontstaat ruimte om werkelijk te kijken. Je erkent wat er was, zonder het goed te keuren en maakt zichtbaar wat lang verborgen bleef.

Systemisch werk vraagt daarin niet om begrip, maar om aanwezigheid. Om het verdragen van wat zich in het lijf laat voelen wanneer verantwoordelijkheden verschuiven. Pas wanneer het lichaam kan volgen, wordt verantwoordelijkheid werkelijk genomen en niet alleen bedacht.

Moraliteit ordent gedrag.
Systemisch werk ordent het veld waarin dat gedrag is ontstaan.

Wie die twee uit elkaar kan houden, hoeft niets goed te keuren en kan toch zien wat gezien wil worden. En precies daar ontstaat beweging: niet omdat alles klopt, maar omdat verantwoordelijkheid terugkeert naar waar zij hoort.

Nieuwsgierig?
Familieopstellingen op Oergrond
Individuele Familieopstelling
Systemische Lifecoaching

ir. Marieke de Zwaan
Keynote spreker voeding 5D, systemisch coach & trainer