‘Systemisch Leiderschap’ begint niet op de werkvloer, maar thuis aan de keukentafel

We praten vaak over leiderschap alsof het zich afspeelt op de werkvloer: in vergaderruimtes, met KPI’s, targets en teamoverleggen. Maar leiderschap is geen rol die je ’s ochtends aantrekt met je nette kleding en ’s avonds weer uittrekt bij het avondeten.

Leiderschap zit in wie je bent en wordt mede gevormd door waar je vandaan komt, ook als de kinderen ruzie maken, de vaat nog op het aanrecht staat en je partner iets zegt wat je triggert.

De invloed van cultuur op leiderschap

Tijdens onze reizen in Amerika, Australië en Brazilië heb ik ervaren hoe belangrijk het is om je bewust te zijn van de systemen waar je uit voortkomt, cultureel, familiair, historisch en hoe die doorwerken in je leiderschap. Ieder mens handelt vanuit een eigen referentiekader.

Wat in de ene cultuur als respectvol wordt gezien, kan elders juist afstandelijk overkomen. Wat de één ziet als verantwoordelijkheid nemen, beschouwt een ander als het overschrijden van je plek.

In internationale organisaties zie ik hoe complex dit kan zijn. Teams bestaan vaak uit mensen met uiteenlopende achtergronden. Dat leidt soms tot misverstanden, niet omdat mensen het niet goed bedoelen, maar omdat onzichtbare systemen met elkaar botsen.

Wat ons verbindt: systemische principes

De achtergrond van normen, waarden en communicatievormen kan sterk verschillen. Maar onder die verschillen liggen universele systemische principes, zoals de behoefte aan binding, ordening en balans.

Precies daarin kun je elkaar ontmoeten. Juist door voorbij de culturele vorm naar de systemische beweging te kijken, ontstaat er wederzijds begrip en ruimte voor samenwerking.

Waar komt iemand vandaan, welke plek neemt iemand (onbewust) in en welke dynamieken spelen mee in het grotere geheel? 

Wat is systemisch leiderschap?

Systemisch leiderschap betekent dat je kijkt naar het geheel. Je neemt verantwoordelijkheid voor jouw plek in het systeem, of dat nu een team is, een gezin of een relatie. Je kijkt niet alleen naar gedrag, maar ook naar de onderstroom: de patronen die zich herhalen, wat niet gezegd wordt en de geschiedenis die meespeelt.

Systemisch leiderschap is geen verzameling technieken of vaardigheden. Het is ook niet het aannemen van nieuw gedrag of de overtuiging dat je nu eenmaal zo bent. Leiderschap ontvouwt zich niet door controle, maar vanuit bewustzijn. Gedrag is een gevolg.

Daarvoor is het nodig dat je leert kijken voorbij het oordeel, naar jezelf en naar anderen. Niet vanuit analyse of kritiek, maar met een nieuwsgierige, milde blik om werkelijk te begrijpen wat er speelt. Vanuit dat bewustzijn ontstaat ruimte voor beweging en verandering.

– In welk systeem speel jij op dit moment een rol en welke plek neem je daarin in?
– Wanneer oordeel jij snel over jezelf of de ander?
– Wat zou er gebeuren als je het oordeel even uitstelt en alleen waarneemt wat er is?

Thuis als eerste leerschool

Veel van wat we op het werk tegenkomen, hebben we thuis al geoefend. Hoe ga je om met conflict? Kun je werkelijk luisteren, ook als je het ergens niet mee eens bent? Durf je ruimte in te nemen, maar ook ruimte te geven?

Dit zijn geen werkvaardigheden, dit zijn levensvaardigheden. Wie thuis gewend is te pleasen, raakt op het werk sneller overbelast. Wie thuis heeft geleerd emoties weg te slikken, laat zich op kantoor vaak ook minder zien. Soms werkt het andersom: op werk ben je duidelijk en daadkrachtig, maar thuis trek je je terug. Of je voelt je thuis vrij en aanwezig, maar wordt op je werk juist terughoudend.

– Wat heb jij thuis geleerd over je plek, over geven en ontvangen, over je uitspreken of aanpassen?
– Hoe werkt dat nu door in jouw professionele rol?

Volwassen worden in je systeem

Systemisch werk draait om het innemen van je volwassen plek. Niet die van het kind dat bevestiging zoekt of de redder die alles op zich neemt, maar van de volwassene die zichzelf kent, grenzen stelt en verantwoordelijkheid neemt voor zijn of haar aandeel.

Thuis betekent dat: je kinderen niet belasten met jouw onverwerkte emoties. Niet verwachten dat je partner wel aanvoelt wat jij nodig hebt.
Op werk betekent dat: niet wijzen naar het management of naar de ander, maar onderzoeken wat jij bijdraagt aan een situatie, bewust of onbewust.

– In welke situaties reageer jij nog vanuit een oude dynamiek in plaats van je volwassen plek te nemen?
– Waar kun jij meer verantwoordelijkheid nemen voor je eigen aandeel?

Ordening en balans in systemen

Een systeem functioneert gezond als er helderheid is over de ordening: wie kwam er eerst, wie draagt welke verantwoordelijkheid en wie hoort waar. In veel gezinnen en teams raakt die ordening verstoord: een kind zorgt voor een ouder, een medewerker neemt leiding zonder formele positie of een leider mijdt zijn rol.

Nederlanders hebben vaak moeite met hiërarchie. We vinden gelijkwaardigheid belangrijk, en terecht. Maar gelijkwaardigheid betekent niet dat iedereen dezelfde plek heeft. In een gezond systeem is er juist duidelijkheid over wie leidt en wie volgt.

Maar andersom werkt het ook: een leider die te veel ruimte inneemt, anderen klein houdt of zich boven de groep verheft, verstoort diezelfde ordening. Volgers krijgen dan geen plek om hun eigen verantwoordelijkheid te nemen, met frustratie of passiviteit als gevolg. Ook dat ondermijnt het functioneren van het geheel.

Geven en nemen in verhouding

Ook balans in geven en nemen is essentieel. Als je langdurig meer geeft dan ontvangt, of andersom, raakt de relatie uit evenwicht. Dat geldt tussen partners, collega’s en binnen leiderschap.

Als iemand boven je staat in de hiërarchie, zoals een ouder of leidinggevende, heeft die vooral te geven: richting, erkenning, zorg. Degene daaronder ontvangt en kan vervolgens zelf weer doorgeven aan anderen. Die natuurlijke stroom van geven en ontvangen zorgt voor stabiliteit.

Geven als leidinggevende is overigens iets anders dan controle uitoefenen. Je gunt degene onder je de ruimte om diens plek te nemen, te leren en te groeien. Leiderschap is zo een balans tussen sturen en laten ontstaan.

– Hoe is de balans van geven en nemen in jouw relaties, thuis en op werk?
– Neem jij jouw plek als leider of vermijd je die soms?

Meten is weten? Niet bij systemisch leiderschap

Helaas, meten is weten gaat niet op bij systemisch leiderschap. Voor de analyticus kan dit verwarrend zijn. We zijn gewend te vertrouwen op data, modellen en meetbare uitkomsten. Echter bij systemisch leiderschap gaat het om wat voelbaar wordt als je naar het geheel kijkt.

Organisatie- of familieopstellingen zijn een manier om te laten zien waar de energie stokt, waar iemand niet op zijn plek staat of waar een verstoring in de ordening is. Niet als harde diagnose, maar als ruimtelijke ervaring die inzichten biedt die je met het hoofd vaak niet kunt bedenken. Juist door uit het denken te stappen, wordt zichtbaar wat er speelt onder de oppervlakte.

Systemisch leiderschap vraagt om congruentie

Systemisch leiderschap vraagt om congruentie. Dat je eerlijk kijkt naar jezelf, je plek en je dynamieken, en bereid bent iets aan te gaan, niet voor de ander maar voor het geheel. En juist dat maakt het krachtig. Wie thuis ruimte vindt om iets te doorbreken, zal op het werk vrijer, duidelijker en wijzer opereren.

– Waar is jouw gedrag niet congruent?
– Wat zegt dat over de dynamiek waarin je je bevindt?

Conclusie systemisch leiderschap

Leiderschap begint niet met een functie of een titel. Het begint met de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen voor jouw plek, in elk systeem waar je deel van uitmaakt, thuis, op werk, in vriendschappen.

En die systemen beïnvloeden elkaar voortdurend. Waar jij vandaan komt, draag je mee naar je werk. Wat je op werk ontwikkelt, neem je weer mee naar huis.

Voor wie graag orde aanbrengt of verbanden zoekt: de systemische dynamieken die je aantreft thuis of op het werk zijn geen chaos, maar een samenhangend systeem waarin elke beweging effect heeft op het geheel. Je hoeft het niet te meten om het te kunnen zien, maar als je goed kijkt, valt er wel degelijk veel te begrijpen.

Systemisch leiderschap begint dus niet op de werkvloer, maar thuis aan de keukentafel.

Nieuwsgierig?

Check onze Diensten neem een kijkje op de Agenda of neem vandaag nog CONTACT op, dan vertel ik je meer!

ir. Marieke de Zwaan
Keynote spreker voeding 5D, systemisch coach & trainer